⭐ 0 ұпай
👨‍🔬 Жаратылыстану ғылымдары сарапшысы · КТЛ+PISA форматы · Химия · Физика · Биология · География · 4 пән бірлесіп

Инверсия құбылысы және қалалық ауадағы
ластаушы заттардың жиналуы

Пәнаралық тереңдетілген тапсырма — химиялық реакциялар, физикалық диффузия, биологиялық әсер, географиялық факторлар органикалық бірлікте

⚗️ Химия⚡ Физика 🧬 Биология🌍 География 📐 4 есеп❓ 10 сұрақ 🏆 30 баллОлимпиада деңгейі
📖

Нақты контекст

Алматы, қыс, смог — мәселені өзің анықта

220+ сөз
🖼️

Визуалды схемалар

Инверсия, смог таралуы, өкпе механизмі

3 диаграмма
📊

Ғылыми деректер

Кесте, реакциялар, газ заңдары

Нақты өлшемдер
🟢

A деңгей

Білу және түсіну — 2 сұрақ

6 балл
🟡

B деңгей

Қолдану + 4 есеп — 4 сұрақ

14 балл
🔴

C деңгей

Талдау + стратегия — 4 сұрақ

10 балл
🧠

Дағдылар картасы

5 ғылыми дағды

Дескрипторлар
🏆

Бағалау кестесі

Деңгейлік талдау, жалпы балл

30 балл

📖 Өмірлік контекст

🏙️ Алматы, 2024 жыл, қаңтар айы — Серікбектің таңертеңі

Алматы қаласының орталығында тұратын 16 жасар Серікбек таңертең мектепке бет алды. Қаланың көшелерінде тұман сияқты сарғыш-сұр бу жайылып жатты. Температура −18°C. Бірақ бұл кәдімгі тұман емес — ол иіс шығарады, өкпені кезектесіп «тырнайды». Серікбек неге аспан ашық болса да, жоғарыдан таза ауа төмен түспейтінін байқай алмайды.

Шын мәнісінде Алматының атрасфераналы алқап рельефі — солтүстіктен Іле Алатауымен жабылған тауарасты ойпат — табиғи «тұзақ» жасайды. Жер бетіне жақын ауа кеш шығару арқылы тезірек суиды, ал жоғарыдағы ауа жылы болып қалады. Жылы ауа жоғары, суық ауа төменде дегенде — жер бетіндегі газдар жоғарыға шыға алмайды. Осы физикалық механизм инверсия деп аталады.

Нәтижесінде: 1 200 000 автокөліктің NO₂ мен CO-і, 2 ТЭЦ-тің SO₂-і, мыңдаған үйдің жану өнімдері — бәрі тыныс алу аймағында, биіктігі 200–400 метр шегінде «қамауда» жатады. Бұл инверсия биігі деп аталады. PM2.5 бөлшектері — диаметрі 2.5 микрометрден кіші бөлшектер — өкпенің ең терең бөліктеріне, тіпті қанға дейін ену мүмкіндіктеріне ие.

Серікбектің мектебінде биологиядан жаңа тақырып — тыныс алу жүйесі. Химиядан газ заңдары. Физикадан термодинамика. Географиядан климат. Бұл төрт тақырып шын мәнісінде сол таңертеңгі «тұманның» бір ғана ғылыми суреті екен.

⚠️
Жасырын проблема: Инверсия кезінде «қысым» ластануды тарата ма, жоқ жинай ма? Бұл физикалық механизм химиялық концентрацияны қалай өзгертеді? Оқушы осыны анықтауы керек.
⚗️ Химия: NO₂, CO, SO₂, PM2.5 ⚡ Физика: инверсия, диффузия, қысым 🧬 Биология: өкпе, қан, тыныс жүйесі 🌍 География: Алматы рельефі, климат

🖼️ Визуалды схемалар

📐 1-схема: Температуралық инверсия қабаттары

Стратосфера: −50°C (таза)
↑ Инверсия биігі: +5°C (жылы қабат — тосқауыл)
⚠️ Смог қабаты: NO₂, CO, PM2.5 жиналған
🏙️ Қала деңгейі: −18°C, тыныс алу аймағы
🏔️ Іле Алатауы рельефі — ауа шығуын бөгейді
↕️

Жылы ауа қабаты (инверсия тосқауылы) газдардың жоғарыға шығуын толық блокадалайды. Суық жер бетіндегі ауа «тұзақта» қалады.

🌫️ 2-схема: Смогтың таралуы (немесе таралмауы)

Таза аспан (инверсия жоғарысы)
⬇ Инверсия тосқауылы
PM2.5 | NO₂ | CO | SO₂ — ЖИНАЛУ АЙМАҒЫ
🏢🏢🏢 АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ 🏢🏢🏢

Инверсия жағдайында диффузия процесі жоғарыға қарай жұмыс істемейді. Газдар бүйір бағытта ғана шашырайды, бірақ тауларға тіреледі.

🫁 3-схема: PM2.5 бөлшектерінің өкпеге ену механизмі

🫁
Альвеолалар деңгейі
● PM2.5 (қанға өтеді)   ● NO₂ (тінді зақымдайды)

PM2.5 <2.5 мкм — альвеолаларға жетіп, капиллярлар арқылы қанға өтеді. NO₂ тыныс жолдарының шырышты қабығын тітіркендіреді.

📊 Ғылыми деректер

📋 Кесте 1. Алматы орталығы, инверсия күні (2024 қаңтар)

ЛастаушыФормулаӨлш. (мг/м³)ДСҰ норма (мг/м³)Асу (%)Деңгей
Азот диоксидіNO₂0.280.04+600%Қауіпті
Көміртек оксидіCO14.03.0+367%Қауіпті
Күкірт диоксидіSO₂0.090.05+80%Жоғары
Ұсақ бөлшектерPM2.518515+1133%Апатты
ОттекO₂——20.3% (v/v)Норма
АзотN₂——78.0% (v/v)Инертті

⚗️ Химиялық реакциялар

Реакция 1 — Автокөліктегі NO₂ түзілуі (T > 1500°C):
N₂(г) + 2O₂(г) → 2NO₂(г) ΔH = +68 кДж/моль
немесе: N₂ + O₂ → 2NO → 2NO + O₂ → 2NO₂ (қос саты)
Реакция 2 — Қышқыл жаңбыр (NO₂ + H₂O):
3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO
SO₂ + H₂O → H₂SO₃ → 2H₂SO₃ + O₂ → 2H₂SO₄
Реакция 3 — CO гемоглобинді блокадалау:
CO + HbO₂ → COHb + O₂ (Кd ≈ 200 × O₂-ден күшті)
Карбоксигемоглобин (COHb) → тіндер гипоксиясы

📐 Ғылыми модельдер

Идеал газ теңдеуі
PV = nRT
R=8.314 Дж/(моль·К)
Диффузия (Фик заңы)
J = −D·(dC/dx)
D — диффузия коэффициенті
Концентрация
C = m / V
мг/м³; ppm = мкл/л
ppm ↔ мг/м³
C(мг/м³)=ppm·M/22.4
қ.ж. (273K, 101.3кПа)

🟢 A деңгей — Білу және түсіну

6 балл
A1
Көп таңдаулы · 3 балл
Инверсия кезінде ластаушы газдар неге жоғарыға шыға алмайды? Физикалық тұрғыдан дұрыс түсіндіретін жауапты белгілеңіз.
⚡ Физика🌡️ Термодинамика🌍 Атмосфера
✓
Дұрыс жауап: B — Инверсия — температуралық тосқауыл. Қалыпты жағдайда жер бетіндегі ауа жоғарыдан суығырақ болатындықтан, ол конвекция арқылы жоғарыға көтеріледі. Инверсия кезінде жоғарыдағы ауа жылырақ — бұл конвекцияны толық тоқтатады.
🔬
Ғылыми негіз: Архимед принципі: ауа бөлігі жоғарыға көтерілу үшін оның тығыздығы айналадағы ауадан аз болуы керек. Жылы ауа жоғарыда болса, суық жер бетіндегі ауа «тұрып қалады» — ол тығызырақ.
🌍
Алматы факторы: Іле Алатауы шығыстан жел кіруін де шектейді → бүйір диффузия да тежеледі.
Бағалау
B жауабы белгіленді2 балл
Конвекция механизмі аталды1 балл
A2
Ашық сұрақ · 3 балл
PM2.5 бөлшектері неге PM10-нан адам ағзасы үшін қауіптірек? Биологиялық және физикалық механизмдерді бірге қолдана отырып түсіндіріңіз.
🧬 Биология⚡ Физика🔗 Себеп-салдар
1
Физикалық себеп: PM10 (10 мкм) жоғарғы тыныс жолдарында — мұрын, кеңірдекте — сүзіледі. PM2.5 (2.5 мкм) тым кіші — бронх ұяшықтарынан өтіп, альвеолаларға жетеді.
2
Биологиялық механизм: Альвеолалардағы қан капиллярлары мен ауа арасындағы мембрана қалыңдығы ~0.5 мкм. PM2.5 бөлшектері осы мембрана арқылы тікелей қанға өтеді → жүйелік қабыну, жүрек-тамыр аурулары.
3
Қосымша: PM2.5 беткейінде NO₂, SO₂, ауыр металдар адсорбцияланады → тасымалдаушы рөл атқарады.
✅ PM2.5 = өлшем + мембрана + химиялық жүк → ең қауіпті
Бағалау
Мөлшер айырмашылығы анық1 балл
Альвеола / мембрана аталды1 балл
Биологиялық салдар жазылды1 балл

🟡 B деңгей — Қолдану және есеп

14 балл
B1
Газ концентрациясы · ppm есебі · 3 балл
NO₂ концентрациясы 0.28 мг/м³. Осыны ppm бірлігіне айналдырыңыз. [M(NO₂) = 46 г/моль, қ.ж.: T=273К, P=101.3кПа, V_моль=22.4 л]
ppm = C(мг/м³) × 22.4 / (M × 1000)
⚗️ Химия🧮 Математика📐 Бірліктер
NO₂ ppm-де:
1
Берілген: C = 0.28 мг/м³, M(NO₂) = 46 г/моль
Формула: ppm = C(мг/м³) × 22.4 / (M × 1000)
2
ppm = 0.28 × 22.4 / (46 × 1000) = 6.272 / 46000 = 0.0001363
3
ppm = 0.1363 × 10⁻³ немесе 0.136 ppm = 136 ppb (parts per billion)
✅ NO₂ ≈ 0.136 ppm = 136 ppb (ДСҰ нормасы: 25 ppb → 5 есе асып кетті)
💡 ppb — миллиардтық үлес. Адам иісті сезетін шек ~50 ppb, биологиялық зиян ~100 ppb-тан басталады.
Бағалау
Формула дұрыс қолданылды1 балл
Есептеу дұрыс1 балл
ppb-ке айналдырды немесе норма салыстырды1 балл
B2
PV=nRT газ заңы есебі · 4 балл
Инверсия биігінде температура T₁ = +5°C = 278К, ал жер бетінде T₂ = −18°C = 255К. Қысым P = 88 кПа (Алматы биіктігі 900 м). n = 0.006 моль NO₂ үшін: (а) жоғарыдағы және (б) жер бетіндегі көлемді салыстырыңыз. R = 8.314.
⚡ Физика📐 PV=nRT🌡️ Температура
1
V = nRT/P формуласы. P = 88000 Па, n = 0.006 моль
2
Жоғарыда (T₁=278К): V₁ = 0.006 × 8.314 × 278 / 88000 = 13.867 / 88000 = 1.576×10⁻⁴ м³ = 0.158 л
3
Жер бетінде (T₂=255К): V₂ = 0.006 × 8.314 × 255 / 88000 = 12.720 / 88000 = 1.445×10⁻⁴ м³ = 0.145 л
4
Айырмашылық: V₁/V₂ = 278/255 = 1.09 → жоғарыдағы газ 9% үлкен көлем алады. Жер бетінде суық → газ сығылады → концентрация артады.
✅ V₁ = 0.158 л > V₂ = 0.145 л. Суық жер бетінде газ тығыздалады → концентрация жоғары.
🔬 Бұл инверсияның химиялық тиімділігін арттырады: жер бетіндегі тығыздалған газ биологиялық тұрғыдан 9% қауіптірек.
Бағалау
V₁ дұрыс есептелді1 балл
V₂ дұрыс есептелді1 балл
Бірліктер Па-ға айналдырылды1 балл
Нәтиже биологиялық тұрғыдан интерпретацияланды1 балл
B3
Стехиометрия · 3 балл
800 м³ ауада NO₂ концентрациясы 0.28 мг/м³. Осы ауа атмосфералық жаңбырмен әрекеттессе: 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO. Түзілетін HNO₃-тің массасын (мг) табыңыз. [M(NO₂)=46, M(HNO₃)=63 г/моль]
⚗️ Стехиометрия🌧️ Қышқыл жаңбыр🧮 Есеп
1
m(NO₂) = 0.28 × 800 = 224 мг = 0.224 г
2
n(NO₂) = 0.224/46 = 4.87×10⁻³ моль
3
3 моль NO₂ → 2 моль HNO₃ → n(HNO₃) = 4.87×10⁻³ × (2/3) = 3.245×10⁻³ моль
4
m(HNO₃) = 3.245×10⁻³ × 63 = 0.2044 г = 204.4 мг
✅ m(HNO₃) ≈ 204 мг — 800 м³ ауадан осынша азот қышқылы жаңбырға түседі.
🌧️ Алматы орманды алқаптарындағы қышқыл жаңбыр өсімдіктердің хлорофилін жояды, топырақ рН-ын төмендетеді.
Бағалау
n(NO₂) дұрыс1 балл
Стехиометриялық қатынас дұрыс1 балл
m(HNO₃) дұрыс нәтиже1 балл
B4
Диффузия + биологиялық интерпретация · 4 балл
Фик заңы: J = −D·(ΔC/Δx). NO₂ диффузия коэффициенті D = 1.5×10⁻⁵ м²/с. Инверсия биігі (концентрация шекарасы) Δx = 400 м. C_жоғары = 0 (таза), C_төмен = 136 ppb = 0.28 мг/м³ = 2.8×10⁻⁴ г/м³. (а) Диффузия ағынын J есептеңіз. (б) Бұл биологиялық тұрғыдан нені білдіреді?
⚡ Физика: Фик🧬 Биология🧮 Есеп🔍 Интерпретация
1
ΔC = C_төмен − C_жоғары = 2.8×10⁻⁴ − 0 = 2.8×10⁻⁴ г/м³
Δx = 400 м
2
J = −D·(ΔC/Δx) = −1.5×10⁻⁵ × (2.8×10⁻⁴/400)
3
J = −1.5×10⁻⁵ × 7×10⁻⁷ = −1.05×10⁻¹¹ г/(м²·с)
4
Биологиялық интерпретация: J теріс — диффузия жоғарыдан төмен емес, төменнен жоғарыға «итеруге» тырысады. Бірақ инверсия бұл табиғи тазарту процесін блокадалайды → газ жинала береді.
✅ J ≈ −1.05×10⁻¹¹ г/(м²·с). Инверсия диффузиялық тазарту жылдамдығын 400 м тосқауыл арқылы ~400 есе баяулатады.
Бағалау
ΔC/Δx дұрыс1 балл
J нәтижесі дұрыс1 балл
Теріс таңбаның мағынасы түсіндірілді1 балл
Биологиялық салдар жазылды1 балл

🔴 C деңгей — Талдау, бағалау, шешім

10 балл
C1
Пәнаралық себеп-салдар · 2 балл
«Неге?» форматы. Алматыда инверсия неге жаздан гөрі қыста жиірек болады? Химиялық, физикалық ЖӘНЕ географиялық себептерді бір логикалық тізбекпен байланыстырыңыз.
🌍 География⚡ Физика⚗️ Химия🧠 Синтез
🌍
Географиялық: Алматы тауарасты ойпатта. Қыста күн бұрышы кіші → жер беті аз жылынады → радиациялық салқындау күшті. Алатау жел кіруін шектейді.
⚡
Физикалық: Қыс түні жер беті тез суиды (қар → жоғары альбедо). Жоғарыдағы ауа салыстырмалы жылы болып қалады → тығыздық градиент → инверсия. Жазда конвекция күшті → газдар жоғарыға шығады.
⚗️
Химиялық: Қыста ТЭЦ-лер + үй жылыту → SO₂, CO артады. Ультрафиолет жоқ → NO₂ фотолизі жүрмейді (жазда NO₂+hν→NO+O·). Сонымен бірге суық ауада газдар тығызданады → концентрация физикалық тұрғыдан да артады.
✅ Тізбек: Қыс → жер суиды → инверсия → ТЭЦ + авто газдары жиналады → UV жоқ → NO₂ ыдырамайды → апаттық концентрация
Бағалау
3 пән аталды және байланыстырылды1 балл
Логикалық тізбек жасалды1 балл
C2
Деректерді интерпретациялау · 2 балл
Кестеде PM2.5 = 185 мг/м³, норма = 15 мг/м³. Серікбек 6 сағат сыртта болды (тыныс алу жылдамдығы 15 л/мин). PM2.5-тің жалпы массасын (г) есептеп, бұл биологиялық тұрғыдан қандай деңгей екенін бағалаңыз.
🧮 Есеп🧬 Биология📊 Деректер
1
6 сағат = 360 мин. V(ауа) = 15 л/мин × 360 мин = 5400 л = 5.4 м³
2
m(PM2.5) = 185 мг/м³ × 5.4 м³ = 999 мг ≈ 1.0 г
3
Биологиялық баға: Норма бойынша: 15 × 5.4 = 81 мг болуы керек. Серікбек 999 мг — 12 есе артық дозаны алды. ДДҰ деректері: осы доза жүрек-тамыр жүйесіне өткір зиян тигізеді, балалар өкпесінің дамуын тоқтатады.
✅ Серікбек 6 сағатта ~1 г PM2.5 жұтты — норма дозасынан 12 есе артық.
Бағалау
V(ауа) дұрыс есептелді0.5 балл
m(PM2.5) дұрыс0.5 балл
Норма дозасымен салыстырды0.5 балл
Биологиялық баға нақты жазылды0.5 балл
C3
«Қалай шешуге болады?» — стратегия · 3 балл
Алматы қалалық кеңесі 5 шара ұсынды. Осы шаралардың тиімділігін химиялық-физикалық-биологиялық тұрғыдан ранкілеп, жалпы стратегия жасаңыз:
(А) Барлық ескі дизель автокөліктерге тыйым салу
(Б) ТЭЦ-ті табиғи газға ауыстыру
(В) Ағаш егу (100 000 ағаш/жыл)
(Г) Ауа сапасы ескертуі жүйесін енгізу (мектеп жабу)
(Д) Жер астылық паркинг + велотрек желісі
💡 Шешім📊 Деректер🔗 Пәнаралық✍️ Стратегия
1️⃣
А — дизель тыйымы (ЖОҒАРЫ тиімділік): NO₂-нің ~65% автокөліктен. Тез нәтиже. Хим: N₂+2O₂→2NO₂ реакциясы 65% азаяды. Физикалық: PM2.5 эмиссиясы да азаяды.
2️⃣
Б — газға ауыстыру (ЖОҒАРЫ тиімділік, SO₂ үшін): Көмір → газ: SO₂ ±90% азаяды. CH₄+2O₂→CO₂+2H₂O (SO₂ жоқ). Ұзақмерзімді, жоғары инвестиция.
3️⃣
Г — ескерту жүйесі (ТІКЕЛЕЙ биологиялық қорғау): Серікбек сияқты балаларды 1.0 г PM2.5 экспозициясынан сақтайды. Арзан, жылдам. Химиялық емес — биологиялық шара.
4️⃣
Д — паркинг (ОРТА мерзімді): Маятниктік трафик 30%-ға азайса → NO₂ ~20% азаяды. Физикалық: қозғалтқыш иссинде газ шығарымы максималды.
5️⃣
В — ағаш (БАЯУ, CO₂ үшін): 100 000 ағаш/жыл ~500 т CO₂/жыл сіңіреді. NO₂, PM2.5-ке тікелей әсері шамалы. 15–20 жылда нәтиже.
✅ Тиімділік: А > Б > Г > Д > В. Оптималды стратегия: А+Б (химиялық) + Г (биологиялық қорғау) бір уақытта.
Бағалау
Кемінде 3 шара ғылыми талданды1 балл
Химиялық деректер қолданылды1 балл
Нақты, дәлелді стратегия жасалды1 балл
C4
Жоғары деңгей синтезі · 3 балл
Серікбек туралы контекстке оралыңыз. Химия, физика, биология, география пәндерінің БАРЛЫҒЫН біріктіріп, осы сұраққа жауап беріңіз: «Инверсия қалай жұмыс істейді — ол неліктен биік таулы қалаларда (Алматы, Мехико, Богота) жазық қалаларға қарағанда 3–4 есе жиірек кездеседі және неге бұл проблема климаттың жылынуымен күшейеді?»
🧠 Синтез⚗️🧬⚡🌍 4 пән🌡️ Климат
🌍
Географиялық механизм: Тауарасты ойпат → жел айналысы шектелген. Алматы, Мехико, Богота — бәрі таулармен қоршалған. Жазық қалаларда жел газдарды сейілтеді. Биік қалаларда атмосфера «тығын» болады.
⚡
Физикалық механизм: Радиациялық инверсия — таулы рельефте жер беті тезірек суиды (рельеф → суық ауа аңғарларда жиналады). Жылы ауа жоғарыда «жабу» жасайды. Конвекция тоқтайды → Фик диффузиясы мыңдаған рет баяулайды.
⚗️
Химиялық нәтиже: Газдар — NO₂, CO, SO₂ — жиналады. Фотохимиялық реакциялар (UV + NOₓ → озон + PAN) жер бетіне жақын жүреді → екіншілік ластану. 3NO₂+H₂O→2HNO₃+NO → қышқыл шық.
🧬
Биологиялық эффект: PM2.5 + NO₂ тіркесімі — синергетикалық эффект: қосылып бірге тіндерге PM2.5-тен 2.5 есе күшті зиян тигізеді. Балалардың өкпе дамуы тоқтайды (ДДҰ, 2023).
🌡️
Климаттық жылыну байланысы: Жылы климат → жоғарыдағы ауа тезірек жылынады → инверсия тосқауылы қалыңдайды → инверсия ұзаққа созылады. Алматыда 1950–2023: орташа температура +2.1°C — инверсия жиілігі 40%-ға артты (Қазгидромет деректері).
✅ Тізбек: Тау рельефі → конвекция шектелген → инверсия жиі → газдар жиналады → химиялық → биологиялық зиян → климат жылынса → проблема күшейеді
Бағалау
4 пән органикалық байланыста1 балл
Таулы vs жазық салыстыру дәлелді1 балл
Климаттық байланыс аталды1 балл

🧠 Дағдылар картасы

🔬
Ғылыми түсіндіру
A1, A2, C1, C4: инверсия, диффузия, PM2.5 механизмдері
📐
Математикалық модельдеу
B1–B4: PV=nRT, Фик, ppm, стехиометрия
📊
Деректерді интерпретациялау
A1, C2: кесте, норма салыстыру, доза есептеу
🔗
Себеп-салдар байланысы
A2, C1, C4: 4 пән бірлігінде тізбек жасау
💡
Шешім қабылдау
C3: стратегия, ранкілеу, нақты ұсыныс

📋 Пән бойынша тапсырма үлестірімі

ПәнСұрақтарНегізгі ұғымдарБалл
⚗️ ХимияA1, B1, B3, C3NO₂, CO, PM2.5, реакциялар, ppm, стехиометрия11
⚡ ФизикаA1, B2, B4PV=nRT, инверсия, Фик диффузиясы9
🧬 БиологияA2, B4, C2PM2.5, альвеолалар, COHb, доза7
🌍 ГеографияC1, C4Алматы рельефі, климат, таулы қала3
Жалпы30

🏆 Жалпы бағалау кестесі

30
Жалпы максимум балл
0–10
⬇️ Төмен — тек факт біледі
11–21
➡️ Орта — қолдана алады
22–30
⬆️ Жоғары — талдайды, ұсынады
№ДеңгейТипБаллДағды
A1AКөп таңдаулы3Физикалық механизм
A2AАшық3Биологиялық түсіндіру
B1Bppm есебі3Бірлік айналдыру
B2BPV=nRT4Газ заңы + интерпретация
B3BСтехиометрия3Реакция есебі
B4BФик заңы4Физика + биология
C1CСебеп-салдар23 пән синтезі
C2CДеректер + доза2Есеп + баға
C3CСтратегия3Шешім қабылдау
C4C4 пән синтезі3Жоғары деңгей
ЖАЛПЫ30
0
Алынған ұпай
6
A деңгей
14
B деңгей
10
C деңгей

📈 Прогрес және жетістіктер

📊 Деңгей бойынша прогрес

A деңгей (6)
0%
B деңгей (14)
0%
C деңгей (10)
0%

🏅 Жетістіктер

🌱
Бастадым
📗
A деңгей
📙
B деңгей
📕
C деңгей
🏆
Барлығы
🔬
Ғалым
🌍
PISA деңгейі